เมื่อนึกถึงดอกไม้ในงานศพไทย ภาพแรกที่ขึ้นในใจของคนส่วนใหญ่คือดอกเบญจมาศสีขาว ดอกไม้ชนิดนี้ปรากฏในแทบทุกพิธีศพไม่ว่าจะเป็นพวงหรีด ดอกไม้หน้าเมรุ ดอกไม้บูชาศพ หรือดอกไม้จันทน์สำหรับวางหน้าศพ คำถามที่หลายคนสงสัยคือ ความหมายดอกเบญจมาศ ในวัฒนธรรมไทยและตะวันออกคืออะไร ทำไมจึงเหมาะกับงานไว้อาลัยมากกว่าดอกไม้ชนิดอื่น และในแต่ละสีของเบญจมาศมีความหมายต่างกันอย่างไร บทความนี้จะอธิบายต้นกำเนิดของดอกเบญจมาศ ความหมายเชิงวัฒนธรรมและสัญลักษณ์ เหตุผลที่เลือกใช้ในงานศพ และการจัดเบญจมาศในพิธีไว้อาลัยอย่างเหมาะสม
ต้นกำเนิดของดอกเบญจมาศและการเดินทางสู่ประเทศไทย
ดอกเบญจมาศมีชื่อทางพฤกษศาสตร์ว่า Chrysanthemum มีต้นกำเนิดในประเทศจีนเมื่อกว่าสองพันห้าร้อยปีก่อน บันทึกทางประวัติศาสตร์จีนยุคขงจื้อระบุว่าเบญจมาศถูกปลูกในสวนของชนชั้นสูงและใช้ในพิธีกรรมทางศาสนาตั้งแต่ราชวงศ์โจว ในวัฒนธรรมจีน เบญจมาศเป็นหนึ่งในสี่ผู้สูงศักดิ์ ร่วมกับดอกบัว ดอกกล้วยไม้ และดอกพลัม ทั้งสี่ชนิดนี้สื่อถึงคุณธรรมและความสง่างามที่ปัญญาชนพึงมี เบญจมาศโดยเฉพาะหมายถึงความอดทนและความบริสุทธิ์ เพราะบานในฤดูใบไม้ร่วงท่ามกลางความหนาวเย็น ในขณะที่ดอกไม้อื่นเริ่มเหี่ยวเฉาแล้ว
เมื่อพุทธศาสนาแผ่ขยายจากอินเดียสู่จีนและถ่ายทอดมายังประเทศไทยพร้อมกับวัฒนธรรมจีน ดอกเบญจมาศจึงเดินทางมาด้วยอีกทอดหนึ่ง คำว่าเบญจมาศในภาษาไทยเป็นการแปลตรงจากภาษาบาลีและสันสกฤต โดยคำว่าเบญจหมายถึงห้า และคำว่ามาศหมายถึงทอง ในความหมายเดิมจึงหมายถึงดอกห้ากลีบสีทองหรือสีเหลืองอ่อน ซึ่งเป็นสีดั้งเดิมของเบญจมาศป่าก่อนการพัฒนาสายพันธุ์ใหม่ในยุคสมัยใหม่
ในประเทศไทย ดอกเบญจมาศได้รับความนิยมในงานพิธีตั้งแต่สมัยรัชกาลที่ห้า เมื่อรับวัฒนธรรมการใช้ดอกไม้แบบตะวันตกผสมกับขนบจีน-ไทยเดิม ภายในไม่กี่ทศวรรษ เบญจมาศกลายเป็นดอกไม้หลักในงานศพไทยจนถึงปัจจุบัน เกษตรกรในจังหวัดเชียงใหม่และเชียงราย ปลูกเบญจมาศเชิงพาณิชย์อย่างกว้างขวาง ส่งผลให้มีอุปทานสม่ำเสมอตลอดปีและราคาเข้าถึงได้
เบญจมาศแต่ละสีและความหมายในเชิงสัญลักษณ์
การเข้าใจความหมายดอกเบญจมาศจะสมบูรณ์ขึ้นเมื่อรู้ว่าดอกเบญจมาศมีหลายสีและแต่ละสีมีความหมายเชิงสัญลักษณ์ต่างกัน การเลือกสีให้เหมาะกับพิธีและความสัมพันธ์กับผู้ล่วงลับเป็นส่วนสำคัญที่ทำให้ดอกไม้สื่อสารแทนคำพูดได้
เบญจมาศขาวเป็นสีที่ใช้มากที่สุดในงานศพไทย สีขาวสื่อถึงความบริสุทธิ์ของจิตวิญญาณ ความสงบ และการปลดปล่อยจากความทุกข์ทางโลก ในวัฒนธรรมพุทธ สีขาวสัมพันธ์กับการเริ่มต้นใหม่ของดวงวิญญาณในภพภูมิที่ดี การจัดดอกเบญจมาศขาวหน้าเมรุหรือในพวงหรีดจึงเป็นการอวยพรให้ผู้ล่วงลับเดินทางสู่สุคติ
เบญจมาศเหลืองในความเชื่อจีนหมายถึงความสง่างามและความยืนยาว นิยมใช้กับผู้ล่วงลับที่มีอายุยาว มีตำแหน่งสูงในสังคม หรือเป็นพระภิกษุชั้นผู้ใหญ่ สีเหลืองยังสื่อถึงพระอาทิตย์และพลังของชีวิต การใช้สีเหลืองในงานศพจึงเป็นการเน้นถึงคุณงามความดีที่ผู้ล่วงลับได้สร้างไว้ในชีวิต
เบญจมาศม่วงสื่อถึงเกียรติยศและความสงบในเวลาเดียวกัน ในวัฒนธรรมไทยสีม่วงเป็นสีของผู้สูงวัยหรือผู้ที่อยู่ในบั้นปลายของชีวิต การใช้เบญจมาศม่วงในพวงหรีดของผู้สูงอายุจึงเป็นการแสดงความเคารพต่อประสบการณ์และความรู้ที่ท่านสะสมมาตลอดชีวิต
เบญจมาศชมพูและแดงเป็นสีที่ใช้น้อยในงานศพไทย แต่ก็ไม่ผิดธรรมเนียมหากใช้กับผู้ล่วงลับวัยหนุ่มสาวที่จากไปก่อนวัยอันควร สีชมพูสื่อถึงความรักและความอาลัย ส่วนสีแดงในวัฒนธรรมจีนสื่อถึงโชคและการเริ่มต้นใหม่ การใช้สีเหล่านี้ในพวงหรีดของลูกหลานที่ส่งให้ผู้ล่วงลับเป็นการเล่าเรื่องของผู้ล่วงลับในรูปแบบที่อ่อนโยน
เหตุใดดอกเบญจมาศจึงเหมาะกับงานศพและพิธีไว้อาลัย
มีดอกไม้หลายชนิดที่สามารถใช้ในงานศพได้ แต่เบญจมาศได้รับการเลือกใช้มากที่สุดด้วยเหตุผลทั้งทางวัฒนธรรมและทางปฏิบัติ
ความหมายดอกเบญจมาศในเชิงสัญลักษณ์แสดงคุณสมบัติที่สอดคล้องกับช่วงเวลาของการสูญเสีย คือความสงบ ความอดทน และความบริสุทธิ์ ดอกบานในฤดูใบไม้ร่วงเมื่อชีวิตของพืชอื่นเริ่มซาลง สัญลักษณ์นี้สื่อถึงการที่ดวงวิญญาณยังคงมีคุณค่าและสง่างามแม้ในช่วงปลายของชีวิต รูปทรงของดอกที่มีกลีบหนาแน่นเรียงซ้อนกันยังสื่อถึงความสมบูรณ์และการอยู่ใกล้ชิดของครอบครัวในเวลาที่ต้องผ่านความสูญเสีย
ในเชิงปฏิบัติ เบญจมาศมีอายุการอยู่ในแจกันหรือพวงหรีดได้นาน เจ็ดถึงสิบสี่วันโดยที่ดอกไม่เหี่ยวง่าย ซึ่งเหมาะกับพิธีศพไทยที่อาจกินเวลาตั้งแต่สามวันจนถึงเจ็ดวันก่อนเผา ดอกไม่มีกลิ่นแรงที่จะรบกวนสมาธิของพระสงฆ์และผู้ร่วมงาน และไม่ทำให้ผู้แพ้เกสรดอกไม้มีอาการรุนแรง คุณสมบัติเหล่านี้ทำให้เบญจมาศเป็นตัวเลือกที่เหมาะสมในเชิงการจัดงาน นอกจากนี้ราคาของเบญจมาศยังเข้าถึงได้สำหรับครอบครัวทุกระดับ ทำให้ทุกคนสามารถแสดงความเคารพต่อผู้ล่วงลับด้วยดอกไม้คุณภาพดี
การจัดดอกเบญจมาศในพวงหรีดและดอกไม้หน้าเมรุ
เมื่อเข้าใจความหมายดอกเบญจมาศแล้ว สิ่งที่ตามมาคือการนำไปจัดให้เหมาะสม ในงานศพไทย เบญจมาศปรากฏในหลายส่วนของพิธี การจัดที่เหมาะสมจะทำให้ศาลาดูสง่างามและเป็นการแสดงความเคารพต่อผู้ล่วงลับอย่างสมเกียรติ
ดอกไม้หน้าเมรุเป็นการจัดดอกไม้ขนาดใหญ่ที่วางหน้าหีบศพหรือบนเมรุ การจัดมักใช้เบญจมาศขาวเป็นหลักเสริมด้วยกล้วยไม้ ลิลลี่ หรือกุหลาบขาวเพื่อสร้างมิติ การจัดจะเน้นทรงเรียบหรู ไม่หวือหวา สื่อถึงความเคารพ ผู้ที่สนใจสั่งจัดดอกไม้หน้าเมรุสีขาวสามารถระบุขนาดและรูปแบบให้เหมาะกับวัดและจำนวนแขกที่จะมาร่วมงาน เพื่อให้สัดส่วนของดอกไม้กับศาลามีความสมดุล
ผู้ที่ต้องการสั่งพวงหรีดวัดธรรมมงคลหรือวัดอื่นในกรุงเทพก็สามารถเลือกแบบที่ใช้เบญจมาศเป็นหลักได้ พวงหรีดที่ใช้เบญจมาศมักจัดเป็นรูปวงกลมหรือรูปหัวใจ ขึ้นกับความสัมพันธ์ของผู้ส่งกับผู้ล่วงลับ พวงหรีดของครอบครัวมักมีขนาดใหญ่และจัดอย่างประณีต ส่วนพวงหรีดของเพื่อนหรือเพื่อนร่วมงานมีขนาดกลางถึงเล็ก การจัดเบญจมาศในพวงหรีดควรคำนึงถึงความสมดุลของสีและรูปทรง ไม่ควรอัดดอกไม้แน่นเกินไปจนดูหนัก หรือเว้นช่องว่างมากเกินไปจนดูโหรงเหรง
ดอกไม้บูชาศพและดอกไม้สำหรับแขกถวายในพิธีก็ใช้เบญจมาศเช่นกัน แต่จะจัดในขนาดเล็ก ใส่ในแจกันหรือพาน เพื่อให้แขกแต่ละท่านสามารถถวายดอกไม้แสดงความเคารพได้สะดวก รายละเอียดเกี่ยวกับเบญจมาศในวิกิพีเดียภาษาไทยอธิบายสายพันธุ์และการปลูกของเบญจมาศไว้สำหรับผู้สนใจรายละเอียดทางพฤกษศาสตร์เพิ่ม
หากต้องการสั่งจัดดอกไม้หน้าเมรุ พวงหรีดเบญจมาศ หรือดอกไม้สำหรับพิธีศพในเขตกรุงเทพและปริมณฑล ติดต่อ Oliviath ทาง LINE @264czojk หรือโทร 095-0796187 ทีมงานสามารถปรึกษาเรื่องสี ขนาด และรูปแบบที่เหมาะกับวัดที่จัดงาน ใช้ดอกเบญจมาศสดจากปากคลองตลาดและสายส่งจากเชียงใหม่ส่งตรงถึงวัดตามเวลาที่เจ้าภาพต้องการ
คำถามที่พบบ่อยเกี่ยวกับความหมายดอกเบญจมาศ
ดอกเบญจมาศมีความหมายอย่างไรในวัฒนธรรมไทย
ในวัฒนธรรมไทย เบญจมาศสื่อถึงความบริสุทธิ์ ความสงบ และความอดทน ดอกบานในฤดูใบไม้ร่วงเป็นสัญลักษณ์ของการคงคุณค่าแม้ในช่วงปลายของชีวิต จึงเหมาะกับการใช้ในงานไว้อาลัย
ทำไมเบญจมาศสีขาวจึงเป็นที่นิยมที่สุดในงานศพ
สีขาวสื่อถึงความบริสุทธิ์ของจิตวิญญาณและการปลดปล่อยจากความทุกข์ทางโลก สอดคล้องกับความเชื่อพุทธเกี่ยวกับการเดินทางของดวงวิญญาณสู่ภพภูมิที่ดี เบญจมาศขาวจึงเป็นตัวเลือกหลักในงานศพไทย
ใช้เบญจมาศสีอื่นนอกจากขาวได้หรือไม่
ได้ สีเหลืองนิยมใช้กับผู้สูงวัยหรือผู้มีตำแหน่งสูง สีม่วงสื่อถึงเกียรติยศและความสงบ ส่วนสีชมพูและแดงใช้กับผู้ล่วงลับวัยหนุ่มสาวเพื่อสื่อถึงความรักและความอาลัย
ดอกเบญจมาศอยู่ในพวงหรีดได้นานแค่ไหน
เบญจมาศสดสามารถอยู่ในพวงหรีดได้เจ็ดถึงสิบสี่วันโดยไม่เหี่ยวง่าย เหมาะกับพิธีศพไทยที่กินเวลาหลายวัน หากเก็บในที่เย็นและไม่โดนแสงแดดโดยตรง อายุการใช้งานอาจยาวกว่านี้
ดอกเบญจมาศมีกลิ่นแรงหรือไม่
เบญจมาศมีกลิ่นอ่อน ไม่รบกวนสมาธิของผู้ร่วมงานและพระสงฆ์ในพิธี เหมาะกับการจัดในศาลาวัดที่มีผู้ร่วมงานจำนวนมาก ผู้ที่แพ้เกสรดอกไม้มักไม่มีอาการรุนแรงเมื่ออยู่ใกล้เบญจมาศ
ราคาเบญจมาศในพวงหรีดและดอกไม้หน้าเมรุอยู่ที่เท่าไร
พวงหรีดที่ใช้เบญจมาศเป็นหลักเริ่มต้นที่หนึ่งพันสามร้อยบาท ขึ้นกับขนาดและการผสมดอกไม้อื่น ส่วนดอกไม้หน้าเมรุหรือดอกไม้หน้าหีบเริ่มต้นที่สี่พันห้าร้อยบาท ขึ้นกับความซับซ้อนของการจัดและจำนวนดอกไม้ที่ใช้
